چرا صحيح نباشد احتمال دهيم كه خداى سبحان حد متوسط از همان اختيار ضعيف را ملاك تكاليف مخصوصى قرار دهد كه مناسب با افق فهم آنان باشد ، و ما از آن اطلاعى نداشته باشيم و يا از راه ديگرى با آنها معامله مختار بكند و ما به آن معرفت نداشته باشيم ، و خلاصه راهى باشد كه از آن راه پاداش دادن به حيوان مطيع و مؤاخذه و انتقام از حيوان سركش صحيح باشد ، و جز خداى سبحان كسى را بر آن راه آگهى نباشد ؟ « 1 » س 535 - جملهء : « ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ » « 2 » تا چه حدودى از حشر را بيان مىكند ؟ ج - اين جمله عموميت حشر را به حدى كه شامل حيوانات هم مىشود بيان مىكند ، و از آن برمىآيد كه زندگى حيوانات نوعى از زندگى است كه مستلزم حشر به سوى خداوند است ، همان‌طورى كه زندگى انسانى مستلزم آن است ، و لذا ضمير « هم » را كه مخصوص ذوى العقول و صاحبان شعور است دربارهء حيوانات به كار برده : « إلى ربّهم » و نفرمود : « إلى ربّها » . و اين خود اشاره است به اينكه ملاك اصلى رضاى خدا و سخطش و ثواب و عقابش در حيوانات نيز هست . « 3 » س 536 - آيا دربارهء سرنوشت وحشيان بعد از محشور شدن كه چه وضعى خواهند داشت قرآن كريم اشاره‌اى به آن دارد ؟ ج - [ اوّلا ] ظاهر آيهء شريفهء « وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ » « 4 » از اين جهت كه در سياق

--> ( 1 ) . الميزان ؛ ج 7 ، ص 111 - 114 . [ با تلخيص ] ( 2 ) . سورهء انعام ، آيهء 38 . ( 3 ) . الميزان ؛ ج 7 ، ص 117 . ( 4 ) . سورهء تكوير ، آيهء 5 .